Cho ăn qua sonde tại nhà là việc gia đình có thể làm được, nhưng phải đúng theo chỉ định của bác sĩ và hướng dẫn của điều dưỡng: đúng loại thức ăn, đúng lượng, đúng tư thế và đúng cách bơm rửa ống. Bài viết giúp gia đình chuẩn bị câu hỏi và ôn lại hướng dẫn của nhân viên y tế; chỉ tự thực hiện sau khi được huấn luyện và có kế hoạch chăm sóc riêng.
Ống sonde (ống thông) được đặt khi người bệnh không thể ăn uống đủ và an toàn bằng miệng, ví dụ sau đột quỵ, bệnh lý vùng hầu họng hoặc khi nuốt quá yếu. Bài viết chỉ mang tính hướng dẫn chăm sóc chung. Lượng ăn, số bữa, loại thức ăn và cách cho thuốc luôn do bác sĩ, điều dưỡng hoặc chuyên gia dinh dưỡng quyết định cho từng người.
Ống sonde là gì? Có những loại nào?
| Loại | Đặt ở đâu | Thường dùng khi |
|---|---|---|
| Sonde dạ dày qua mũi | Đi từ mũi, qua họng xuống dạ dày | Cần nuôi ăn qua ống trong thời gian ngắn |
| Ống mở thông dạ dày | Đi thẳng qua thành bụng vào dạ dày | Cần nuôi ăn qua ống lâu dài, theo chỉ định của bác sĩ |
Loại ống, thời gian lưu ống và lịch thay ống do bác sĩ quyết định. Gia đình không tự rút, tự đặt lại hay tự thay ống tại nhà.
Chuẩn bị trước khi cho ăn qua sonde
Trước khi người bệnh ra viện, gia đình nên hỏi và ghi lại rõ ràng:
- Loại thức ăn (sữa công thức hay thức ăn xay), lượng mỗi bữa, số bữa trong ngày.
- Cách cho ăn: bơm chậm bằng bơm tiêm, cho chảy tự nhiên theo trọng lực, hay dùng túi, máy.
- Lượng nước dùng để bơm rửa ống trước và sau ăn, sau mỗi lần cho thuốc.
- Vạch đánh dấu trên ống (với sonde mũi) hoặc độ dài ống bên ngoài (với ống mở thông dạ dày) lúc ra viện.
- Thuốc nào được cho qua ống và cách chuẩn bị từng loại.
- Số điện thoại cần gọi khi ống tụt, tắc hoặc người bệnh có dấu hiệu bất thường.
Những việc này cũng nằm trong danh sách cần hỏi khi chăm sóc người già sau xuất viện.
Các bước cho ăn qua sonde tại nhà
Các bước dưới đây là trình tự chung. Hãy làm theo đúng cách điều dưỡng đã hướng dẫn cho người nhà mình.
- Rửa tay sạch bằng xà phòng và nước. Chuẩn bị dụng cụ sạch: bơm tiêm cho ăn, cốc nước, khăn lót.
- Chuẩn bị thức ăn đúng chỉ định. Theo MedlinePlus, nếu thức ăn để trong tủ lạnh, nên lấy ra trước khoảng 30–40 phút cho về nhiệt độ phòng và nhỏ vài giọt lên cổ tay để thử. Không cho ăn thức ăn quá nóng hay quá lạnh.
- Đặt người bệnh ở tư thế nửa ngồi. Nâng đầu giường hoặc lưng người bệnh lên khoảng 30–45 độ, hoặc cho ngồi hẳn trên ghế nếu được. Không cho ăn khi người bệnh nằm phẳng.
- Xác nhận vị trí ống trước mỗi lần sử dụng. Kiểm tra vạch bên ngoài và tình trạng cố định, gập, xoắn, nhưng vạch không đổi không đủ chứng minh sonde mũi nằm đúng trong dạ dày. Với sonde mũi–dạ dày, thực hiện cách xác nhận đã được bệnh viện huấn luyện, thường gồm kiểm tra pH dịch hút bằng giấy thử chuyên dụng; hướng dẫn CUH/NHS dùng ngưỡng pH từ 1 đến 5,5. Nếu không lấy được dịch, pH cao hơn ngưỡng được dặn, ống lệch vạch hoặc có bất kỳ nghi ngờ nào: không đưa thức ăn, nước hay thuốc vào ống, liên hệ nhân viên y tế. Không tự bơm khí để nghe bụng xác định vị trí. Quy trình kiểm tra ống mở thông dạ dày khác và phải theo hướng dẫn riêng.
- Bơm rửa ống bằng lượng nước được dặn, chỉ sau khi vị trí ống đã được xác nhận an toàn.
- Cho ăn chậm. Bơm từ từ hoặc để thức ăn tự chảy theo trọng lực, đúng lượng được chỉ định. Quan sát nét mặt người bệnh. Nếu người bệnh ho, nôn, khó thở, tím tái, dừng ngay.
- Bơm rửa ống sau khi ăn bằng nước ấm sạch. MedlinePlus hướng dẫn để nước chảy theo trọng lực; nếu không chảy, đổi tư thế nhẹ hoặc đẩy pít-tông thật nhẹ, không đẩy mạnh. Sau đó đóng nắp ống.
- Giữ tư thế nửa ngồi sau ăn. Cẩm nang MSD nêu nên giữ đầu cao 30–45 độ trong lúc ăn và khoảng 1–2 giờ sau đó để giảm nguy cơ trào ngược, hít sặc. Hỏi điều dưỡng thời gian phù hợp với người nhà mình.
- Ghi sổ: giờ ăn, lượng ăn, lượng nước, tình trạng bụng, đại tiện. Sổ này rất hữu ích khi tái khám.
Cho thuốc qua ống
- Chỉ cho qua ống những thuốc bác sĩ đã kê và đã hướng dẫn cách dùng qua ống.
- Hỏi dược sĩ thuốc nào được nghiền, thuốc nào không. Không tự ý nghiền hay mở viên nang.
- Theo MedlinePlus, không trộn các thuốc với nhau; bơm một ít nước giữa các loại thuốc.
Chăm sóc người đặt sonde dạ dày hằng ngày
- Vệ sinh mũi và cố định ống (sonde mũi): lau sạch vùng da quanh mũi, thay băng dính cố định khi bẩn hoặc bong, đổi nhẹ vị trí dán để da không bị tì đè một chỗ.
- Vệ sinh chân ống (ống mở thông dạ dày): Làm theo lịch và cách vệ sinh riêng do bệnh viện hướng dẫn; khi đã được cho phép, vệ sinh nhẹ với nước và xà phòng dịu, thấm khô. Không bôi kem, phấn hay xịt bất cứ thứ gì nếu bác sĩ không chỉ định.
- Chăm sóc răng miệng: người không ăn bằng miệng vẫn cần vệ sinh răng miệng mỗi ngày để giữ miệng sạch, ẩm, dễ chịu.
- Dụng cụ: rửa sạch bơm tiêm sau mỗi lần dùng, để khô. Túi cho ăn (nếu có) MedlinePlus khuyên thay mỗi 24 giờ.
- Theo dõi da và tư thế: người nằm nhiều cần trở mình, giữ da khô sạch. Xem thêm phòng loét tì đè cho người nằm lâu một chỗ và vệ sinh cá nhân cho người già nằm một chỗ.
Những điều không nên làm
- Không cho ăn khi người bệnh nằm phẳng, đang ho sặc hoặc khi chưa kiểm tra vị trí ống.
- Không tự đẩy ống vào lại, tự rút hay tự đặt ống mới.
- Không dùng que, dây hay lực mạnh để thông ống bị tắc.
- Không tự thay đổi loại thức ăn, lượng ăn, số bữa khi chưa hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
- Không cho người bệnh ăn uống thêm bằng miệng nếu bác sĩ chưa đánh giá nuốt và cho phép.
- Không bơm nhanh một lượng lớn vì dễ gây đầy bụng, nôn và trào ngược.
Kinh nghiệm từ chuyên viên Từ Tâm Care
Khi chăm sóc tại nhà, chuyên viên thường đối chiếu lại tờ hướng dẫn của bệnh viện trước buổi cho ăn đầu tiên và hỏi gia đình mọi chỗ chưa rõ. Trước mỗi lần dùng ống, người chăm phải xác nhận vị trí theo quy trình đã được bệnh viện huấn luyện, không chỉ dựa vào vạch bên ngoài; nếu chưa xác nhận được, không dùng ống mà liên hệ nhân viên y tế. Chuyên viên làm mẫu cho người nhà cách nâng đầu giường, bơm chậm và bơm rửa ống, rồi đứng cạnh để người nhà tự làm. Việc đặt, thay hoặc xử lý ống luôn do nhân viên y tế thực hiện.
Khi nào cần đi khám?
Ngừng cho ăn và gọi cấp cứu 115 nếu người bệnh ho sặc dữ dội, khó thở, thở rít, tím tái hoặc lơ mơ trong hoặc sau khi ăn.
Liên hệ bác sĩ, điều dưỡng hoặc đưa người bệnh đi khám khi:
- Ống bị tụt ra, lệch vạch đánh dấu, hoặc tắc mà bơm nước nhẹ không thông.
- Nôn, bụng chướng căng, đau bụng sau ăn.
- Tiêu chảy hoặc táo bón kéo dài.
- Sốt từ 38°C, ho nhiều, khạc đờm.
- Vùng da quanh mũi hoặc quanh chân ống đỏ, sưng, đau, rỉ dịch hay có mùi.
- Người bệnh sụt cân, khát nhiều, tiểu ít hoặc có thay đổi tình trạng chung.
Gia đình có thể đọc thêm hướng dẫn chăm sóc người cao tuổi tại nhà và các bài trong chuyên mục người cao tuổi. Khi cần người hỗ trợ chăm sóc hằng ngày theo hướng dẫn của bệnh viện, dịch vụ chăm sóc người cao tuổi tại nhà của Từ Tâm Care có thể đồng hành cùng gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Cho ăn qua sonde bao nhiêu lần một ngày?
Số bữa, lượng mỗi bữa và loại thức ăn do bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng chỉ định cho từng người bệnh. Gia đình không tự tăng giảm mà hỏi lại nhân viên y tế khi người bệnh có thay đổi.
Có thể tự xay thức ăn để cho ăn qua sonde không?
Chỉ khi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng cho phép và hướng dẫn cách nấu, xay, lọc. Thức ăn xay không đúng độ loãng dễ làm tắc ống và có thể không đủ chất.
Ống sonde bị tụt ra thì làm sao?
Không cho ăn và không tự đẩy ống vào lại. Giữ người bệnh ở tư thế nửa ngồi, theo dõi hơi thở và liên hệ ngay nhân viên y tế để được đặt lại ống.
Người đặt sonde có cần vệ sinh răng miệng không?
Có. Dù không ăn bằng miệng, người bệnh vẫn cần được vệ sinh răng miệng hằng ngày để miệng sạch, ẩm và dễ chịu hơn.
Tài liệu tham khảo
Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ. Khi có dấu hiệu bất thường, hãy liên hệ cơ sở y tế gần nhất. Xem chính sách biên tập của Từ Tâm Care.
Cần người hỗ trợ tại Buôn Ma Thuột? Gọi/Zalo 0877 664 427 hoặc để lại thông tin để được tư vấn miễn phí.
