Tâm lý người cao tuổi chịu ảnh hưởng nhiều bởi sức khỏe, sự mất mát và mức độ gắn kết với gia đình, xã hội. Buồn chán thỉnh thoảng là bình thường, nhưng nếu ông bà buồn, mất hứng thú kéo dài hơn hai tuần thì cần nghĩ đến trầm cảm và nên đưa ông bà đi khám.
Khi về già, nhiều thay đổi đến cùng lúc: nghỉ hưu, sức khỏe giảm, bạn bè thưa dần, con cháu bận rộn hoặc ở xa. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cho biết cô đơn và cách biệt xã hội là những yếu tố nguy cơ chính đối với sức khỏe tâm thần ở tuổi già, ảnh hưởng đến khoảng một phần tư người cao tuổi.
Tin vui là sự quan tâm đều đặn của gia đình có thể tạo ra khác biệt lớn. Bài viết giúp gia đình hiểu ông bà hơn, nhận ra sớm những dấu hiệu cần lưu ý và biết cách chăm sóc tinh thần mỗi ngày. Đây là một phần của cẩm nang chăm sóc người già tại nhà trong chuyên mục sức khỏe người cao tuổi.
Hiểu tâm lý người cao tuổi: những thay đổi thường gặp
Theo WHO, khoảng 15% người từ 70 tuổi trở lên đang sống chung với một rối loạn tâm thần. Những yếu tố có thể làm tinh thần ông bà đi xuống gồm:
- Mất mát: mất người bạn đời, bạn bè, hoặc mất vai trò quen thuộc khi nghỉ hưu.
- Sức khỏe giảm sút: bệnh mạn tính, đau nhức, đi lại khó khăn khiến ông bà phụ thuộc người khác.
- Cô đơn, ít giao tiếp: ở nhà một mình cả ngày, ít người trò chuyện.
- Gánh nặng chăm sóc: ông hoặc bà đang chăm người bạn đời bị bệnh lâu ngày.
- Thu nhập giảm: lo lắng về tiền bạc, sợ làm phiền con cháu.
Viện Lão hóa Quốc gia Hoa Kỳ (NIA) nhấn mạnh: trầm cảm thường gặp ở người cao tuổi nhưng không phải là một phần bình thường của tuổi già. Phần lớn người lớn tuổi vẫn cảm thấy hài lòng với cuộc sống.
Dấu hiệu người già buồn chán, cô đơn hay trầm cảm
NIA lưu ý trầm cảm ở người cao tuổi khó nhận ra. Có người không than buồn mà chỉ thấy “trống rỗng”, mất hứng thú, hoặc than đau nhức, đau đầu, khó tiêu nhiều hơn.
| Buồn chán thông thường | Dấu hiệu cần lưu ý, nên đi khám |
|---|---|
| Buồn vài ngày sau một chuyện không vui, rồi vui lại | Buồn, lo âu hoặc cảm giác trống rỗng kéo dài hơn hai tuần |
| Vẫn thích xem tivi, trò chuyện, chăm cây | Bỏ hẳn những việc từng yêu thích |
| Thỉnh thoảng ngủ kém một hai đêm | Mất ngủ, thức dậy quá sớm hoặc ngủ quá nhiều kéo dài |
| Ăn ít hơn khi mệt | Ăn ít hoặc ăn nhiều hơn hẳn, sụt cân hay tăng cân không chủ ý |
| Đôi khi cáu gắt | Hay cáu, bồn chồn, cảm thấy vô dụng, tội lỗi, tuyệt vọng |
| Quên lặt vặt | Khó tập trung, chậm chạp, khó đưa ra quyết định |
| — | Nói về cái chết, muốn chết hoặc có ý định tự làm hại mình: cần trợ giúp ngay |
Một số câu ông bà hay nói cũng là tín hiệu: “Già rồi, sống cũng chẳng để làm gì”, “Ông chỉ làm phiền các con”. Đừng gạt đi, hãy dừng lại hỏi han và lắng nghe.
Cách chăm sóc tâm lý người cao tuổi mỗi ngày tại nhà
- Dành thời gian lắng nghe. Mỗi ngày một khoảng ngắn ngồi cùng ông bà, hỏi chuyện xưa, chuyện hôm nay. Lắng nghe mà không vội khuyên hay phán xét.
- Giữ cho ông bà một vai trò. Nhờ ông bà dạy cháu một món ăn, kể chuyện gia đình, tưới cây, gấp quần áo. Cảm giác “mình còn có ích” rất quan trọng.
- Giữ nếp sinh hoạt đều đặn. Giờ thức, giờ ăn, giờ đi dạo cố định giúp ông bà cảm thấy yên tâm, dễ ngủ hơn. Gia đình có thể đọc thêm cách giúp người già mất ngủ ngủ ngon hơn.
- Vận động nhẹ mỗi ngày. Đi bộ quanh nhà, tập dưỡng sinh, ra ngoài đón nắng sớm. Tham khảo các bài tập vận động nhẹ nhàng cho người cao tuổi phù hợp sức khỏe.
- Tạo cơ hội gặp gỡ. NIA khuyên người lớn tuổi nên kết nối với người khác và tham gia các hoạt động có ý nghĩa. Đưa ông bà đi sinh hoạt hội người cao tuổi, đi chùa, đi nhà thờ, thăm họ hàng, hàng xóm.
- Dùng công nghệ để gần nhau hơn. Con cháu ở xa có thể gọi video vào giờ cố định trong tuần, gửi ảnh cháu chắt, hướng dẫn ông bà dùng điện thoại từng bước.
- Khuyến khích sở thích. Trồng rau, nghe nhạc xưa, đọc báo, chơi cờ, đan len… điều gì ông bà thích đều đáng được ủng hộ.
- Cho ông bà quyền lựa chọn. Hỏi ý kiến về bữa ăn, quần áo, việc nhà. Được tôn trọng giúp ông bà giữ lòng tự trọng.
Những điều không nên làm
- Nói “già rồi buồn là bình thường” rồi bỏ qua những thay đổi kéo dài.
- Chê trách, so sánh, hoặc nói ông bà “khó tính”, “lẩm cẩm” trước mặt người khác.
- Quyết định thay ông bà mọi việc, kể cả những việc ông bà vẫn tự làm được.
- Để ông bà ở một mình cả ngày trong thời gian dài mà không ai hỏi han.
- Tự mua thuốc ngủ, thuốc an thần hay thuốc bổ thần kinh cho ông bà. Mọi loại thuốc đều cần theo chỉ định của bác sĩ.
- Ép ông bà vui lên hoặc tham gia hoạt động ông bà không muốn.
Kinh nghiệm từ chuyên viên Từ Tâm Care
Khi chăm sóc tại nhà, chuyên viên thường dành thời gian trò chuyện trong lúc xoa bóp, tắm rửa hay đi dạo cùng ông bà, vì đó là lúc ông bà dễ mở lòng nhất. Chuyên viên ghi lại những thay đổi về giấc ngủ, ăn uống và tâm trạng trong sổ theo dõi để báo cho gia đình. Khi ông bà buồn kéo dài hoặc nói những câu bi quan, chuyên viên báo ngay cho người nhà và gợi ý đưa ông bà đi khám. Chuyên viên không thay thế bác sĩ hay chuyên gia tâm lý trong chẩn đoán và điều trị.
Khi nào cần đi khám?
- Gọi 115 hoặc đưa ông bà đến cơ sở cấp cứu ngay nếu ông bà nói muốn chết, có ý định hoặc hành động tự làm hại mình. Không để ông bà ở một mình, cất xa các vật nguy hiểm và thuốc men trong nhà.
- Buồn, mất hứng thú, mệt mỏi kéo dài hơn hai tuần và ảnh hưởng sinh hoạt hằng ngày. Đây là mốc NIA khuyên nên trao đổi với bác sĩ.
- Ăn kém, sụt cân không rõ lý do, mất ngủ kéo dài.
- Lú lẫn, hay quên tăng nhanh hoặc thay đổi tính cách rõ rệt.
- Buồn chán xuất hiện sau khi dùng thuốc mới, sau đột quỵ hay một đợt bệnh nặng.
Gia đình có thể đưa ông bà khám ở chuyên khoa lão khoa, nội thần kinh hoặc tâm thần. Nếu cần người bầu bạn và theo dõi ông bà mỗi ngày khi con cháu đi làm, có thể tìm hiểu dịch vụ chăm sóc người cao tuổi tại nhà.
Câu hỏi thường gặp
Người già hay buồn chán có phải là bị trầm cảm không?
Không hẳn. Buồn chán thỉnh thoảng là cảm xúc bình thường. Nếu ông bà buồn hoặc mất hứng thú kéo dài hơn hai tuần, ảnh hưởng đến ăn ngủ và sinh hoạt, gia đình nên đưa ông bà đi khám.
Làm sao biết ông bà đang cô đơn?
Ông bà có thể ít nói hơn, hay than mệt, đau nhức, ngủ nhiều hoặc mất ngủ, hay nhắc chuyện cũ hoặc nói mình là gánh nặng. Hỏi han nhẹ nhàng và dành thời gian ở bên là cách tốt nhất để hiểu ông bà.
Con cháu ở xa làm sao chăm sóc tinh thần cho ông bà?
Gọi điện hoặc gọi video vào giờ cố định, nhờ họ hàng, hàng xóm ghé thăm, khuyến khích ông bà tham gia hội người cao tuổi. Có thể nhờ người chăm sóc tại nhà bầu bạn và báo tình hình hằng ngày.
Trầm cảm ở người già có điều trị được không?
Có. Theo NIA, với phần lớn người bệnh, trầm cảm cải thiện khi được điều trị bằng tư vấn tâm lý, thuốc theo chỉ định của bác sĩ hoặc kết hợp. Sự đồng hành của gia đình giúp quá trình này thuận lợi hơn.
Tài liệu tham khảo
Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ. Khi có dấu hiệu bất thường, hãy liên hệ cơ sở y tế gần nhất. Xem chính sách biên tập của Từ Tâm Care.
Cần người hỗ trợ tại Buôn Ma Thuột? Gọi/Zalo 0877 664 427 hoặc để lại thông tin để được tư vấn miễn phí.
