Kiêng cữ sau sinh có những điều đáng giữ như nghỉ ngơi đủ, giữ ấm vừa phải, có người hỗ trợ việc nhà và hạn chế mang vác nặng. Nhưng một số quan niệm như kiêng tắm, kiêng đánh răng, nằm than hay kiêng rau, kiêng cá lại có thể khiến mẹ chậm hồi phục và nên được điều chỉnh.
Ở cữ là nét văn hoá có từ lâu đời ở nhiều gia đình Việt, thể hiện sự quan tâm của ông bà, cha mẹ dành cho người mẹ mới sinh. Bài viết này không nhằm phủ nhận truyền thống, mà cùng gia đình nhìn lại từng điều kiêng dưới góc độ y học hiện đại, để giữ lại điều có ích và nhẹ nhàng thay đổi điều chưa phù hợp.
Ở cữ đúng cách: hiểu đúng ý nghĩa của kiêng cữ
Thời gian ở cữ thường kéo dài khoảng một tháng đến 42 ngày, gần trùng với giai đoạn hậu sản khoảng 6 tuần mà y học mô tả. Đây là lúc tử cung co hồi, vết khâu, vết mổ lành dần, mẹ bắt đầu cho con bú và làm quen với nhịp sống mới.
Nhìn kỹ, nhiều điều kiêng xuất phát từ mong muốn rất chính đáng: để mẹ được nghỉ, được ăn ngon, tránh lạnh, tránh nhiễm trùng khi chưa có điều kiện vệ sinh như ngày nay. Khi nhà cửa, nước sạch và y tế đã khác xưa, cách giữ gìn cũng nên thay đổi theo.
Về mặt khoa học, một tổng quan hệ thống gần đây trên tạp chí PLoS One tổng hợp 16 nghiên cứu về tục ở cữ ở cộng đồng người Hoa. Kết quả không nhất quán, chưa cho thấy ở cữ có tác dụng bảo vệ rõ ràng trước trầm cảm sau sinh. Điều đó cho thấy giá trị thật nằm ở việc mẹ được hỗ trợ và nghỉ ngơi, hơn là ở bản thân từng điều kiêng.
Kiêng cữ sau sinh: điều nên giữ
| Điều nên giữ | Vì sao có ích |
|---|---|
| Nghỉ ngơi nhiều, ngủ bù khi bé ngủ | Cơ thể cần thời gian phục hồi; thiếu ngủ kéo dài làm mẹ mệt và dễ căng thẳng |
| Có người hỗ trợ việc nhà, nấu ăn | Mẹ tập trung hồi phục và cho con bú; giảm áp lực tinh thần |
| Không mang vác nặng, không lao động nặng | Bảo vệ vết mổ, vết khâu và cơ sàn chậu đang yếu |
| Giữ ấm vừa phải, tắm nước ấm | Giúp mẹ dễ chịu, nhất là khi trời lạnh |
| Hạn chế khách thăm đông người | Giảm nguy cơ lây bệnh cho bé, giúp mẹ được nghỉ |
| Chưa quan hệ vợ chồng sớm | Chờ vết thương lành và được bác sĩ kiểm tra, thường khoảng 4–6 tuần |
| Ăn chín, uống sôi, ăn món ấm | An toàn thực phẩm, dễ tiêu hoá |
Quan niệm nên bỏ hoặc điều chỉnh
| Quan niệm | Góc nhìn y học | Nên làm thế nào |
|---|---|---|
| Kiêng tắm, kiêng gội cả tháng | Bệnh viện Từ Dũ cho biết không cần kiêng tắm gội; kiêng có thể làm chậm phục hồi và tăng nguy cơ viêm nhiễm | Tắm nhanh bằng nước ấm trong phòng kín gió, lau khô người, sấy khô tóc |
| Kiêng gió tuyệt đối: đóng kín cửa, mặc nhiều lớp, đội mũ, đi tất cả ngày | Phòng bí, nóng dễ khiến mẹ và bé ra nhiều mồ hôi, rôm sảy, khó chịu | Tránh gió lùa trực tiếp, nhưng phòng vẫn cần thông thoáng; mặc vừa đủ ấm theo thời tiết |
| Nằm than, xông than trong phòng kín | Có nguy cơ ngộ độc khí CO cho cả mẹ và bé, nguy cơ bỏng | Không dùng than trong phòng; nếu lạnh, giữ ấm bằng chăn, quần áo |
| Nằm yên một chỗ, kiêng đi lại | Nằm lâu làm tăng nguy cơ huyết khối, táo bón, chậm hồi phục | Đi lại nhẹ nhàng trong nhà từ sớm, theo hướng dẫn của bác sĩ |
| Kiêng đánh răng | Không có cơ sở; bỏ vệ sinh răng miệng dễ gây viêm lợi, sâu răng | Đánh răng hằng ngày bằng bàn chải mềm, nước ấm |
| Kiêng rau, trái cây, tôm cá; chỉ ăn cơm với thịt kho mặn | Viện Dinh dưỡng cho biết kiêng thịt, cá không có cơ sở khoa học; ăn kiêng khắt khe dễ khiến mẹ thiếu chất, táo bón | Ăn đa dạng, đủ 4 nhóm chất, nhiều rau và trái cây |
| Kiêng uống nước, kiêng nước lạnh hoàn toàn | Mẹ cho con bú cần khoảng 2–2,5 lít nước mỗi ngày | Uống nước ấm hoặc nước ở nhiệt độ phòng tuỳ thích |
| Kiêng đọc sách, xem điện thoại, xem tivi | Bệnh viện Từ Dũ cho rằng các hoạt động này thường không gây hại | Dùng vừa phải, ưu tiên thời gian ngủ |
Về ăn uống, mẹ có thể đọc chi tiết trong bài mẹ sau sinh nên ăn gì để nhanh hồi phục và đủ sữa. Về tắm gội, xem bài sau sinh bao lâu được tắm gội và cách tắm an toàn.
Kiêng gió sau sinh có cần thiết không?
Ông bà dặn “kiêng gió” vì sợ mẹ bị nhiễm lạnh. Ý này có phần hợp lý: sau sinh mẹ hay ra mồ hôi, tóc ướt hay quần áo ẩm gặp gió lùa có thể khiến mẹ khó chịu. Vì vậy mẹ nên tránh ngồi trước quạt thổi thẳng, tránh để tóc ướt lâu.
Tuy nhiên, kiêng gió không có nghĩa là đóng kín mọi cửa. Phòng của mẹ và bé vẫn cần thông thoáng, có ánh sáng, nhiệt độ dễ chịu. Mẹ có thể dùng quạt hoặc điều hoà ở mức vừa phải, không thổi trực tiếp vào người. Đặc biệt, không được đốt than trong phòng kín.
Cách trò chuyện với ông bà về kiêng cữ
- Bắt đầu bằng lời cảm ơn. Ghi nhận sự chăm lo của ông bà trước khi góp ý.
- Giữ lại điều vô hại. Những điều không ảnh hưởng sức khoẻ như đội mũ mỏng, đi tất khi trời lạnh, ăn món ấm có thể vẫn giữ để gia đình yên tâm.
- Chỉ góp ý điều có rủi ro. Tập trung vào nằm than, kiêng tắm lâu ngày, kiêng ăn khắt khe, nằm bất động.
- Dẫn lời nhân viên y tế. Nhờ bác sĩ, nữ hộ sinh hoặc điều dưỡng giải thích trực tiếp thường dễ được đón nhận hơn.
- Cùng tìm cách dung hoà. Ví dụ: tắm nhanh trong phòng kín gió bằng nước ấm, lau khô ngay, thay vì kiêng tắm hoàn toàn.
Những điều không nên làm
- Không nằm than, đốt than, xông than trong phòng kín.
- Không xông hơi nóng trực tiếp vào vùng kín hay vết mổ.
- Không uống rượu thuốc, rượu nghệ, thuốc bắc, thảo dược với mục đích “làm sạch” hay “bồi bổ” khi chưa hỏi bác sĩ, nhất là khi đang cho con bú.
- Không ủ mẹ và bé quá nhiều lớp trong phòng nóng bí.
- Không để mẹ phải ăn kiêng khắt khe đến mức đói, mệt.
- Không trách mẹ khi mẹ muốn tắm, muốn gội hay muốn ra khỏi phòng một chút.
Kinh nghiệm từ chuyên viên Từ Tâm Care
Khi chăm sóc tại nhà, chuyên viên thường dành thời gian lắng nghe ông bà để hiểu gia đình đang giữ những điều kiêng nào và vì sao. Chuyên viên giữ lại các thói quen vô hại, chỉ góp ý nhẹ nhàng với điều có thể ảnh hưởng sức khoẻ, kèm cách làm thay thế cụ thể. Với việc tắm gội, chuyên viên chuẩn bị phòng kín gió, nước ấm, khăn khô và máy sấy sẵn sàng để cả nhà yên tâm. Cách làm này thường giúp mẹ được tắm rửa sạch sẽ mà không gây căng thẳng giữa các thế hệ.
Khi nào cần đi khám?
Dù ở cữ theo cách nào, mẹ cũng cần đi khám khi có:
- Sốt từ 38°C trở lên, ớn lạnh.
- Ra máu âm đạo nhiều, ướt đẫm băng vệ sinh trong 1 giờ, hoặc sản dịch có mùi hôi.
- Vết mổ, vết khâu sưng đỏ, chảy dịch, đau tăng.
- Đau, sưng một bên bắp chân; khó thở, đau ngực.
- Đau đầu dữ dội, nhìn mờ, phù mặt hoặc tay chân tăng nhanh.
- Buồn bã, lo âu, mất ngủ kéo dài hơn 2 tuần, hoặc mẹ có ý nghĩ làm hại bản thân, làm hại con.
Gọi cấp cứu 115 nếu mẹ hoặc bé có dấu hiệu ngộ độc khí than như đau đầu, buồn nôn, lơ mơ, khó thở; hoặc mẹ chảy máu ồ ạt, choáng ngất.
Để có cái nhìn tổng thể về 6 tuần đầu, mẹ có thể đọc cẩm nang phục hồi sau sinh 42 ngày đầu và các bài khác trong chuyên mục Mẹ sau sinh. Gia đình muốn có người hỗ trợ ở cữ khoa học có thể tham khảo dịch vụ chăm sóc mẹ sau sinh tại nhà.
Câu hỏi thường gặp
Ở cữ bao lâu là đủ?
Không có con số cố định. Giai đoạn hậu sản kéo dài khoảng 6 tuần, và mẹ nên được nghỉ ngơi, hỗ trợ nhiều trong giai đoạn này. Điều quan trọng là mẹ vận động nhẹ nhàng, ăn uống đủ chất và đi khám hậu sản đúng hẹn.
Sau sinh có cần kiêng gió tuyệt đối không?
Không cần. Mẹ nên tránh gió lùa thổi thẳng và tránh để tóc, người ẩm lâu, nhưng phòng vẫn cần thông thoáng. Không đốt than trong phòng kín vì nguy cơ ngộ độc khí CO.
Kiêng cữ sau sinh không kỹ có bị hậu sản về già không?
Chưa có bằng chứng khoa học cho thấy việc tắm gội, ăn rau hay đi lại nhẹ sau sinh gây bệnh khi về già. Những vấn đề như đau lưng, són tiểu thường liên quan đến cơ sàn chậu, vận động và chăm sóc sau sinh, mẹ nên hỏi bác sĩ nếu gặp phải.
Mẹ sau sinh có được đánh răng không?
Có. Mẹ nên đánh răng hằng ngày bằng bàn chải mềm và nước ấm. Kiêng đánh răng không có cơ sở khoa học và dễ gây các bệnh răng miệng.
Tài liệu tham khảo
- Bệnh viện Từ Dũ – Những vấn đề thường gặp ở giai đoạn hậu sản
- Bệnh viện Từ Dũ – Tắm gội sau sinh: kiêng hay không kiêng
- Viện Dinh dưỡng Quốc gia – Chế độ dinh dưỡng bà mẹ đang nuôi con bú
- Yang X. và cộng sự, PLoS One – Maternal postnatal confinement practices and postpartum depression in Chinese populations: A systematic review
Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ. Khi có dấu hiệu bất thường, hãy liên hệ cơ sở y tế gần nhất. Xem chính sách biên tập của Từ Tâm Care.
Cần người hỗ trợ tại Buôn Ma Thuột? Gọi/Zalo 0877 664 427 hoặc để lại thông tin để được tư vấn miễn phí.
