Phòng té ngã cho người cao tuổi tại nhà bắt đầu từ ba việc: giữ nhà cửa gọn và đủ sáng, giúp ông bà tập sức cơ và thăng bằng đều đặn, và rà soát sức khoẻ định kỳ (mắt, thuốc đang dùng, huyết áp). Làm đều 10 việc dưới đây giúp giảm đáng kể nguy cơ ngã và giúp cả nhà bình tĩnh hơn nếu sự cố xảy ra.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), té ngã là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây chấn thương ở người lớn tuổi. Tin tốt là phần lớn các yếu tố nguy cơ đều có thể thay đổi được. Bài viết này gom lại những việc gia đình làm được ngay trong tuần này, và cách xử trí khi ông bà lỡ bị ngã.
Đây là một phần trong cẩm nang chăm sóc người cao tuổi tại nhà của Từ Tâm Care. Gia đình có thể đọc thêm các bài khác trong chuyên mục sức khoẻ người cao tuổi.
Vì sao người cao tuổi dễ bị té ngã?
Té ngã hiếm khi do một nguyên nhân duy nhất. Thường là nhiều yếu tố nhỏ cộng lại, trong người và cả xung quanh nhà.
| Nhóm yếu tố | Ví dụ thường gặp |
|---|---|
| Cơ thể | Cơ chân yếu dần, thăng bằng kém, đi lại chậm, mắt mờ, nghe kém, đau khớp gối |
| Bệnh lý | Huyết áp thấp khi đứng dậy, chóng mặt, tiểu đêm nhiều lần, sa sút trí nhớ, sau đột quỵ |
| Thuốc | Một số thuốc gây buồn ngủ, chóng mặt hoặc tụt huyết áp; dùng nhiều loại thuốc cùng lúc |
| Môi trường | Sàn trơn, thảm lật mép, dây điện vắt ngang lối đi, cầu thang tối, nhà tắm không có tay vịn |
| Thói quen | Dép lỏng, đứng dậy đột ngột, leo ghế lấy đồ trên cao, ngại nhờ người giúp |
Ông bà đã từng ngã một lần, hoặc đi lại thấy chông chênh, hoặc sợ ngã đến mức ngại đi, là những người cần được quan tâm phòng ngừa sớm nhất.
10 việc nên làm để phòng té ngã cho người cao tuổi
- Dọn lối đi thông thoáng. Cất gọn đồ đạc dưới sàn, cố định hoặc bỏ thảm nhỏ dễ lật mép, gom dây điện sát tường. Lối từ giường ra nhà vệ sinh cần trống hoàn toàn.
- Đủ ánh sáng, nhất là ban đêm. Gắn đèn ngủ cảm biến dọc lối đi và trong nhà vệ sinh. Công tắc đèn nên nằm ngay cạnh giường để ông bà bật trước khi bước xuống.
- Chống trơn nhà tắm. Dùng thảm hoặc miếng dán chống trơn, lắp tay vịn cạnh bồn cầu và chỗ tắm, dùng ghế tắm có chân cao su. Lau khô sàn sau mỗi lần tắm.
- Tay vịn cầu thang chắc chắn. Có tay vịn ở cả hai bên nếu được, bậc cầu thang đủ sáng; có thể dán băng màu tương phản ở mép bậc để dễ nhìn.
- Giày dép vừa chân, đế chống trơn. Tránh dép lê lỏng, dép đế mòn hoặc chỉ đi tất trên sàn gạch. Quần áo không quá dài để khỏi vướng chân.
- Tập sức cơ và thăng bằng ít nhất 2 ngày mỗi tuần. Hướng dẫn của NHS (Anh) khuyến nghị người từ 65 tuổi tập các bài tăng sức cơ, thăng bằng và độ dẻo tối thiểu 2 ngày/tuần. Xem gợi ý cụ thể trong bài bài tập vận động nhẹ nhàng cho người cao tuổi tại nhà.
- Đứng dậy từ từ. Khi thức dậy, ông bà nên ngồi ở mép giường một lúc, cử động cổ chân rồi mới đứng lên. Cách này giúp hạn chế choáng váng do huyết áp tụt khi đổi tư thế.
- Nhờ bác sĩ hoặc dược sĩ rà soát thuốc. Mang theo toàn bộ thuốc đang dùng (kể cả thực phẩm chức năng, thuốc nam) khi đi tái khám, hỏi xem loại nào có thể gây chóng mặt, buồn ngủ. Không tự ý bỏ hay đổi thuốc.
- Khám mắt định kỳ. CDC (Mỹ) khuyên người cao tuổi kiểm tra mắt ít nhất mỗi năm một lần và thay kính khi cần. Kính hai tròng hoặc đa tròng có thể làm khó nhìn bậc thang, nên cẩn thận khi lên xuống.
- Ăn uống đủ chất và đủ nước. Cơ bắp và xương cần đủ đạm, canxi, vitamin D từ bữa ăn; việc bổ sung thêm vi chất nên theo chỉ định của bác sĩ. Uống không đủ nước cũng làm dễ choáng váng. Tham khảo bài chế độ dinh dưỡng cho người cao tuổi.
Ngoài 10 việc trên, nên để điện thoại hoặc chuông gọi trong tầm tay ông bà, nhất là khi ở nhà một mình. Đồ dùng hằng ngày nên đặt ở độ cao từ hông tới vai để không phải leo trèo hay cúi thấp. Nếu con cháu đi làm cả ngày, người chăm sóc người cao tuổi tại nhà có thể cùng gia đình rà soát nhà cửa và đi kèm ông bà những lúc dễ ngã nhất.
Người già bị ngã phải làm sao?
Khi ông bà bị ngã, điều quan trọng nhất là không vội đỡ dậy. Hãy làm theo các bước sau:
- Giữ bình tĩnh, quan sát trước. Hỏi ông bà có đau ở đâu không, có tỉnh táo, trả lời đúng không. Nhìn xem có chảy máu, chân tay biến dạng hay không.
- Nếu nghi chấn thương đầu, cổ, lưng hoặc hông, hoặc ông bà không tự đứng dậy được: gọi cấp cứu 115, không tự nâng người dậy. Đắp chăn giữ ấm và ở cạnh trong lúc chờ.
- Nếu phải chờ lâu dưới sàn: khuyến khích ông bà cử động nhẹ phần cơ thể không đau, và đổi tư thế khoảng mỗi 30 phút nếu làm được, để hạn chế tì đè.
- Nếu không đau nhiều và ông bà muốn tự đứng dậy: nghỉ vài phút, lăn nghiêng người, chống tay quỳ gối, bò tới một chiếc ghế chắc chắn, vịn ghế đứng lên từ từ rồi ngồi xuống nghỉ. Người nhà chỉ hỗ trợ giữ ghế, không kéo tay.
- Theo dõi tiếp 24–48 giờ sau ngã. Để ý đau tăng, sưng bầm lan rộng, đau đầu, nôn, buồn ngủ bất thường, lú lẫn. Báo bác sĩ về cú ngã dù không thấy chấn thương rõ, vì đó là dấu hiệu cần đánh giá nguy cơ ngã lại.
Sau khi ngã, nhiều ông bà sợ đi lại và nằm một chỗ nhiều hơn. Nằm lâu lại làm yếu cơ và dễ loét da. Gia đình nên động viên vận động lại từ từ, và tham khảo cách phòng loét tì đè cho người nằm lâu một chỗ nếu ông bà phải nằm nghỉ dài ngày.
Những điều không nên làm
- Không vội vàng kéo, xốc ông bà dậy ngay sau khi ngã, nhất là khi ông bà kêu đau hông, lưng hoặc cổ.
- Không tự nắn, kéo chỗ nghi gãy hay trật khớp; không xoa bóp mạnh vùng đang sưng đau.
- Không cho ăn uống nếu ông bà lơ mơ, nôn hoặc có thể cần phẫu thuật.
- Không trách móc khi ông bà ngã. Cảm giác xấu hổ khiến người lớn tuổi giấu chuyện ngã, làm gia đình bỏ lỡ dấu hiệu cảnh báo.
- Không hạn chế hoàn toàn việc đi lại vì sợ ngã. Ít vận động làm cơ yếu đi, về lâu dài còn dễ ngã hơn.
- Không tự ý bỏ, giảm hay thêm thuốc khi thấy ông bà chóng mặt; hãy hỏi bác sĩ.
Kinh nghiệm từ chuyên viên Từ Tâm Care
Khi chăm sóc tại nhà, chuyên viên thường đi một vòng quanh nhà cùng gia đình ngay buổi đầu, đi đúng lộ trình ông bà hay đi: giường, nhà vệ sinh, bếp, cầu thang. Những điểm nguy cơ hay bị bỏ qua là bậc cửa nhà tắm, tấm thảm chùi chân và lối đi tối lúc nửa đêm. Chuyên viên cũng quan sát cách ông bà đứng dậy khỏi ghế và giường để biết có cần thêm tay vịn hay dụng cụ hỗ trợ. Việc đi cùng ông bà vào nhà vệ sinh ban đêm trong những ngày đầu thay đổi thuốc hoặc mới xuất viện là thời điểm cần chú ý nhất.
Khi nào cần đi khám?
- Gọi cấp cứu 115 ngay nếu sau ngã ông bà bất tỉnh dù chỉ thoáng qua, lú lẫn, co giật, khó thở, đau ngực, chảy máu nhiều, không cử động được chân tay, hoặc nghi gãy xương hông (đau háng, chân ngắn và xoay ra ngoài, không đứng được).
- Đi khám trong ngày nếu ông bà đập đầu khi ngã, nhất là người đang dùng thuốc làm loãng máu theo đơn; hoặc xuất hiện đau đầu tăng dần, nôn, buồn ngủ bất thường trong 24–48 giờ sau ngã.
- Đặt lịch khám nếu ông bà ngã từ hai lần trở lên trong năm, đi lại chông chênh, hay chóng mặt khi đứng dậy, hoặc sợ ngã đến mức ngại đi lại. Bác sĩ có thể đánh giá nguy cơ ngã và rà soát thuốc.
Câu hỏi thường gặp
Người già bị ngã nhưng không thấy đau có cần đi khám không?
Nên báo bác sĩ về cú ngã dù chưa thấy chấn thương. Một số tổn thương như chảy máu trong sọ có thể biểu hiện muộn, và bản thân việc ngã là dấu hiệu cần tìm nguyên nhân để phòng ngã lại.
Có nên cho ông bà dùng gậy hoặc khung tập đi?
Dụng cụ hỗ trợ giúp ích nhiều nếu được chọn đúng loại và chỉnh đúng chiều cao. Gia đình nên nhờ bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng tư vấn, vì dùng sai dụng cụ có thể làm tăng nguy cơ ngã.
Ông bà hay đi tiểu đêm, làm sao để giảm nguy cơ ngã?
Bật đèn ngủ dọc lối đi, đặt bô hoặc ghế bô cạnh giường nếu cần, và nhắc ông bà ngồi dậy từ từ trước khi đứng. Nếu tiểu đêm nhiều lần, nên hỏi bác sĩ để tìm nguyên nhân.
Tập thăng bằng có thật sự giúp phòng té ngã?
Có. WHO ghi nhận các bài tập thăng bằng, dáng đi, sức cơ và Thái cực quyền giúp giảm nguy cơ ngã ở người cao tuổi. Nên bắt đầu nhẹ, tập đều và có ghế vịn bên cạnh.
Tài liệu tham khảo
Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ. Khi có dấu hiệu bất thường, hãy liên hệ cơ sở y tế gần nhất. Xem chính sách biên tập của Từ Tâm Care.
Cần người hỗ trợ tại Buôn Ma Thuột? Gọi/Zalo 0877 664 427 hoặc để lại thông tin để được tư vấn miễn phí.
