Trầm cảm sau sinh là tình trạng sức khỏe tinh thần cần được điều trị, không phải do mẹ yếu đuối hay không thương con. Nếu buồn bã, lo âu, mất hứng thú kéo dài quá 2 tuần sau sinh, mẹ cần được đi khám. Khi mẹ có ý nghĩ làm hại bản thân hoặc con, hãy gọi cấp cứu 115 ngay.
Những tuần đầu có con, cảm xúc của mẹ có thể lên xuống thất thường. Phần lớn sẽ tự ổn dần, nhưng một số mẹ cần thêm sự giúp đỡ. Bài viết giúp gia đình phân biệt hai trường hợp này và biết cách đồng hành cùng mẹ.
Cần giúp ngay: nếu mẹ nói hoặc có biểu hiện muốn làm hại bản thân, làm hại con, hoặc thấy, nghe những điều không có thật, hãy gọi cấp cứu 115 hoặc đưa mẹ đến khoa cấp cứu gần nhất. Không để mẹ ở một mình với bé trong lúc chờ.
Baby blues và trầm cảm sau sinh khác nhau thế nào?
Nhiều mẹ cảm thấy dễ khóc, hay lo, cáu gắt trong vài ngày đầu sau sinh. Đây thường là “baby blues”, rất phổ biến và theo NHS, thường hết trong vòng 2 tuần sau sinh. Trầm cảm sau sinh thì nặng hơn, kéo dài hơn và ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày.
| Đặc điểm | Baby blues | Trầm cảm sau sinh |
|---|---|---|
| Thời điểm | Vài ngày đầu sau sinh | Có thể bắt đầu từ khi mang thai đến khoảng 1 năm sau sinh |
| Thời gian kéo dài | Thường tự hết trong vòng 2 tuần | Kéo dài hơn 2 tuần, có thể nặng dần nếu không được hỗ trợ |
| Mức độ | Buồn, dễ khóc nhưng vẫn chăm con, vẫn có lúc vui | Buồn nhiều, mất hứng thú, khó chăm sóc bản thân và con |
| Cần làm gì | Nghỉ ngơi, được chia sẻ, có người phụ giúp | Đi khám để được bác sĩ đánh giá và điều trị |
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), gần 1 trong 5 phụ nữ gặp một vấn đề sức khỏe tâm thần trong thai kỳ hoặc trong năm đầu sau sinh. Vì vậy, mẹ không hề đơn độc. Bố cũng có thể bị trầm cảm sau khi có con, nên cả hai cần để ý đến nhau.
Dấu hiệu trầm cảm sau sinh gia đình cần để ý
Dấu hiệu trầm cảm sau sinh thường âm thầm, mẹ có thể cố che giấu vì sợ bị chê “không biết làm mẹ”. Gia đình nên để ý khi mẹ có nhiều biểu hiện sau, kéo dài phần lớn thời gian trong ngày:
- Buồn bã, trống rỗng, hay khóc mà không rõ lý do.
- Không còn hứng thú với những việc trước đây mẹ thích.
- Cảm thấy vô dụng, tội lỗi, nghĩ mình là người mẹ tồi.
- Lo âu thường xuyên, hoảng sợ, bồn chồn, dễ cáu gắt.
- Khó ngủ ngay cả khi bé đã ngủ, hoặc ngủ quá nhiều.
- Ăn không ngon hoặc ăn nhiều bất thường.
- Khó tập trung, khó đưa ra quyết định nhỏ.
- Thấy xa cách với con, không muốn bế con hoặc nghi ngờ khả năng chăm con của mình.
- Thu mình, tránh gặp người thân, bạn bè.
- Có ý nghĩ làm hại bản thân hoặc con. Đây là dấu hiệu cần giúp đỡ khẩn cấp.
Mẹ chỉ có vài dấu hiệu cũng nên chia sẻ với bác sĩ, không cần chờ đủ hết các biểu hiện.
Loạn thần sau sinh: hiếm gặp nhưng cần cấp cứu
Loạn thần sau sinh hiếm hơn nhiều so với trầm cảm. Theo NHS, triệu chứng thường xuất hiện đột ngột trong 2 tuần đầu sau sinh, có khi chỉ sau vài giờ hoặc vài ngày. Mẹ có thể nghe, thấy những điều không có thật, có niềm tin kỳ lạ, quá hưng phấn hoặc rất lú lẫn. Mẹ thường không tự nhận ra mình đang bệnh, nên người nhà cần đưa mẹ đi cấp cứu ngay.
Yếu tố làm tăng nguy cơ
- Từng bị trầm cảm, lo âu trước hoặc trong khi mang thai; gia đình có người bị trầm cảm.
- Thiếu người hỗ trợ, căng thẳng về tài chính, mâu thuẫn gia đình.
- Cuộc sinh khó khăn, bé sinh non hoặc phải nằm viện.
- Mất ngủ kéo dài, kiệt sức vì chăm con một mình.
Không có yếu tố nguy cơ nào cũng không loại trừ khả năng bị trầm cảm. Trầm cảm sau sinh không phải lỗi của mẹ.
Gia đình có thể hỗ trợ mẹ như thế nào?
Sự đồng hành của gia đình giúp mẹ dễ mở lòng và đi khám sớm hơn. Những việc làm cụ thể dưới đây thường có ích hơn lời khuyên chung chung:
- Lắng nghe, không phán xét: hỏi “Hôm nay em thấy thế nào?” và để mẹ nói hết. Tránh nói “Ai sinh con chẳng vậy” hay “Cố lên là hết”.
- Chia việc rõ ràng: nhận hẳn một số việc như giặt giũ, nấu ăn, tắm bé, dỗ bé ban đêm thay vì hỏi “Có cần giúp gì không?”.
- Bảo vệ giấc ngủ của mẹ: sắp xếp để mẹ có ít nhất một khoảng ngủ liền mạch mỗi ngày, người nhà trông bé trong lúc đó.
- Nhắc mẹ ăn uống, uống đủ nước và ra ngoài hít thở không khí, đi bộ nhẹ khi sức khỏe cho phép.
- Hạn chế khách thăm và những lời bình phẩm về cách mẹ chăm con, cho con bú, vóc dáng sau sinh.
- Cùng mẹ đi khám: đặt lịch, đưa mẹ đi, ghi lại những thay đổi mình quan sát được để kể với bác sĩ.
- Theo dõi việc điều trị: nếu bác sĩ kê thuốc hoặc hẹn tái khám, nhắc mẹ thực hiện đúng theo chỉ định của bác sĩ, không tự ý ngừng.
Ông bà có thể giúp nhiều bằng cách giữ kiêng cữ sau sinh ở mức vừa phải. Ép mẹ nằm một chỗ cả tháng, không được tắm, không được ra ngoài đôi khi khiến mẹ thấy bí bách và cô đơn hơn.
Những điều không nên làm
- Không trách mẹ “yếu đuối”, “nghĩ nhiều”, “không thương con”.
- Không so sánh mẹ với người khác “sinh con vẫn khỏe re”.
- Không tự ý cho mẹ dùng thuốc ngủ, thuốc an thần hay bài thuốc truyền miệng.
- Không để mẹ một mình quá lâu với bé khi mẹ đang rất mệt hoặc rối loạn cảm xúc.
- Không chờ “để vài tháng tự hết” khi các dấu hiệu đã kéo dài hơn 2 tuần.
- Không giữ kín vì sợ người ngoài biết. Trầm cảm sau sinh là bệnh lý có thể điều trị.
Kinh nghiệm từ chuyên viên Từ Tâm Care
Khi chăm sóc tại nhà, chuyên viên thường dành vài phút mỗi buổi để hỏi han cảm xúc của mẹ, không chỉ hỏi về vết mổ hay sữa. Nếu thấy mẹ buồn kéo dài, mất ngủ dù bé ngủ, hay tự trách mình, chuyên viên sẽ nhẹ nhàng trao đổi với người thân để đưa mẹ đi khám. Một buổi massage sau sinh nhẹ nhàng hay vài giờ có người trông bé để mẹ ngủ bù có thể giúp mẹ dễ chịu hơn, nhưng không thay thế được việc khám và điều trị. Chuyên viên không chẩn đoán, chỉ quan sát, lắng nghe và kết nối mẹ với bác sĩ.
Khi mẹ cần thêm người phụ giúp để được nghỉ ngơi, gia đình có thể tham khảo dịch vụ chăm sóc mẹ sau sinh tại nhà. Lộ trình hồi phục thể chất và tinh thần có trong cẩm nang phục hồi sau sinh trong 42 ngày đầu, cùng nhiều bài khác ở chuyên mục Mẹ sau sinh.
Khi nào cần đi khám?
Gọi cấp cứu 115 hoặc đến khoa cấp cứu ngay khi:
- Mẹ nói đến chuyện muốn chết, muốn làm hại bản thân hoặc làm hại con, hoặc có hành động tự hại.
- Mẹ nghe, thấy những điều không có thật, nói năng lộn xộn, có niềm tin kỳ lạ, quá kích động hoặc rất lú lẫn.
- Mẹ không ăn, không uống, không chăm sóc được bản thân và con.
Đặt lịch khám sớm với bác sĩ sản khoa hoặc bác sĩ chuyên khoa tâm thần khi:
- Buồn bã, lo âu, mất hứng thú kéo dài hơn 2 tuần sau sinh.
- Các dấu hiệu nặng dần thay vì nhẹ đi.
- Mẹ thấy khó gắn bó với con, khó chăm sóc con hoặc bản thân.
- Mẹ từng bị trầm cảm và thấy các dấu hiệu cũ quay lại.
Khi đi khám, mẹ có thể được hỏi một bảng câu hỏi ngắn để sàng lọc. Hãy trả lời thật lòng. Điều trị có thể gồm trò chuyện tâm lý, hỗ trợ xã hội và dùng thuốc theo chỉ định của bác sĩ. Mẹ đang cho con bú cần báo cho bác sĩ biết để được tư vấn phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Trầm cảm sau sinh bao lâu thì hết?
Thời gian hồi phục khác nhau ở mỗi mẹ, tùy mức độ và việc được điều trị sớm hay muộn. Phần lớn mẹ cải thiện rõ khi được hỗ trợ và điều trị phù hợp. Không nên chờ tự hết khi dấu hiệu đã kéo dài hơn 2 tuần.
Bị trầm cảm sau sinh có cho con bú được không?
Nhiều mẹ vẫn tiếp tục cho con bú trong khi điều trị. Nếu cần dùng thuốc, bác sĩ sẽ cân nhắc lựa chọn phù hợp với việc cho con bú. Mẹ hãy báo rõ mình đang cho con bú khi đi khám.
Bố có bị trầm cảm sau sinh không?
Có. Bố cũng có thể bị trầm cảm sau khi có con, nhất là khi thiếu ngủ, căng thẳng kéo dài. Nếu bố có dấu hiệu buồn chán, cáu gắt, thu mình kéo dài, bố cũng nên đi khám.
Làm sao để phòng ngừa trầm cảm sau sinh?
Không có cách nào ngăn chặn hoàn toàn, nhưng có thể giảm nguy cơ. Gia đình chuẩn bị trước người phụ giúp, bảo vệ giấc ngủ cho mẹ, chia sẻ việc nhà và để ý cảm xúc của mẹ. Mẹ từng bị trầm cảm nên báo bác sĩ từ khi mang thai.
Tài liệu tham khảo
Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ. Khi có dấu hiệu bất thường, hãy liên hệ cơ sở y tế gần nhất. Xem chính sách biên tập của Từ Tâm Care.
Cần người hỗ trợ tại Buôn Ma Thuột? Gọi/Zalo 0877 664 427 hoặc để lại thông tin để được tư vấn miễn phí.
