Xông hơi sau sinh không phải là việc bắt buộc và chưa có bằng chứng giúp mẹ hồi phục nhanh hơn; nếu làm thì phải nhẹ, ngắn, đề phòng bỏng và mất nước. Nằm than nên bỏ vì nguy cơ bỏng và ngộ độc khí than. Tắm lá sạch bằng nước ấm, nhanh gọn thì có thể giữ.
Trong tháng ở cữ, nhiều gia đình vẫn giữ thói quen xông hơi, nằm than hay tắm nước lá cho mẹ. Đó là tấm lòng của ông bà, mong con cháu ấm áp, khỏe mạnh. Bài viết này cùng gia đình nhìn lại từng tập tục với sự tôn trọng, để giữ phần có ích và bỏ phần có thể gây hại.
Vì sao có tập tục xông hơi, nằm than sau sinh?
Theo phân tích của TS.BS Lê Thị Thu Hà, Bệnh viện Từ Dũ, ngày xưa phần lớn phụ nữ sinh con tại nhà, mất máu khi sinh thường nhiều và không được xử trí kịp thời như bây giờ. Mất máu khiến cơ thể thấy lạnh, nên nhu cầu sưởi ấm là tự nhiên. Nhà cửa lại thường tối, ẩm, thiếu phương tiện giữ ấm.
Ngày nay, mẹ sinh tại cơ sở y tế, lượng máu mất được kiểm soát, nhà ở thoáng và có nhiều cách giữ ấm an toàn hơn. Vì vậy, mục đích “giữ ấm, giữ sạch” vẫn đúng, chỉ là phương tiện cần thay đổi cho phù hợp.
Nằm than sau sinh: nên bỏ
Các bác sĩ Bệnh viện Từ Dũ khuyên không nên dùng than để giữ ấm cho mẹ và bé. Lý do chính:
- Ngộ độc khí CO: than cháy trong phòng kín sinh ra khí carbon monoxide không màu, không mùi. Trẻ sơ sinh nhạy cảm hơn người lớn rất nhiều.
- Bỏng: bếp than đặt dưới giường, sức nóng khó kiểm soát, dễ gây bỏng cho mẹ, cho bé hoặc cháy chăn đệm.
- Nóng bức, mất nước: khí hậu nước ta phần lớn thời gian khá nóng; nằm than làm mẹ ra nhiều mồ hôi, khát, mệt và bé dễ nổi rôm sảy.
- Khói bụi: tro, khói kích thích đường thở của cả mẹ và bé.
Theo NHS, dấu hiệu ngộ độc khí CO thường gặp là đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, mệt, lú lẫn, khó thở. Nếu cả nhà cùng thấy khó chịu trong một phòng có bếp than, hãy đưa mọi người ra ngoài ngay và gọi 115. Không quay lại nơi nghi có khí CO cho đến khi được xác nhận an toàn.
Giữ ấm thay cho nằm than
- Phòng kín gió lùa nhưng vẫn thông thoáng; ngày lạnh có thể dùng máy sưởi an toàn đặt xa giường, không sưởi bằng than, củi trong phòng kín.
- Mẹ mặc quần áo dài, đi tất mỏng khi trời lạnh; ngày nóng mặc thoáng, dùng quạt gián tiếp hoặc điều hòa ở nhiệt độ dễ chịu.
- Uống đồ ấm, ăn đủ bữa nóng.
- Lau khô người và tóc ngay sau khi tắm gội.
Xông hơi sau sinh: có thể giữ nếu làm đúng cách
Xông hơi sau sinh bằng nồi nước lá là kinh nghiệm dân gian giúp nhiều mẹ thấy thư giãn, sạch mồ hôi. Hiện chưa có bằng chứng xông hơi giúp “đẩy sản dịch”, “se khít lỗ chân lông” hay giảm cân. Nếu gia đình vẫn muốn xông, hãy lưu ý:
- Chờ mẹ đủ sức: mẹ đứng, ngồi vững, không chóng mặt. Mẹ sinh mổ hỏi bác sĩ trước, nhất là khi vết mổ chưa khô.
- Ngắn và vừa phải: xông vài phút, dừng ngay nếu thấy choáng, tim đập nhanh, khó thở.
- Chống bỏng: không xông ngay khi nước vừa sôi sùng sục, đặt nồi chắc chắn, không trùm kín đầu sát mặt nồi.
- Không trùm kín trong phòng bí: phòng phải có người ở cạnh, có lối thoáng khí.
- Bù nước: uống nước trước và sau khi xông.
- Lá sạch, rõ nguồn gốc: rửa kỹ, tránh lá lạ không rõ tác dụng.
Không xông hơi vùng kín: khi còn sản dịch và vết khâu tầng sinh môn chưa lành, hơi nóng dễ gây bỏng niêm mạc và tăng nguy cơ viêm nhiễm. Vệ sinh vùng kín bằng nước ấm sạch, thấm khô nhẹ là đủ. Xem cách làm trong bài kiêng cữ sau sinh: điều nên giữ và quan niệm nên bỏ.
Tắm lá sau sinh: giữ được, miễn là sạch và nhanh
Bệnh viện Từ Dũ cho biết kiêng tắm gội không cần thiết, thậm chí còn ảnh hưởng đến sự hồi phục. Mẹ sinh thường có thể tắm nhẹ nhàng bằng vòi sen nước ấm sau khoảng 1–2 ngày; mẹ sinh mổ tắm khi vết mổ khô bề mặt và cơ thể đủ khỏe, theo hướng dẫn của bác sĩ. Thời điểm cụ thể mẹ đọc thêm trong bài sau sinh bao lâu được tắm gội và cách tắm an toàn.
Nếu nhà muốn tắm nước lá (như lá sả, lá bưởi, gừng…), có thể làm theo cách sau:
- Rửa sạch lá, nấu sôi rồi pha với nước sạch đến khi ấm vừa tay.
- Tắm bằng cách dội hoặc dưới vòi sen, trong phòng kín gió; không ngâm mình trong chậu, bồn khi còn sản dịch hoặc vết mổ chưa lành.
- Tắm nhanh, lau khô ngay, mặc đồ ấm.
- Ngừng dùng loại lá nào làm da ngứa, đỏ, rát.
Với em bé, da còn rất mỏng, nên cẩn trọng hơn khi tắm lá. Xem bài tắm lá cho trẻ sơ sinh: loại nào an toàn, loại nào nên tránh. Gia đình ở vùng Phú Yên cũ có thể đọc thêm ở cữ kiểu miền Trung: xông lá, nằm than, kiêng gió.
Bảng tóm tắt: giữ gì, bỏ gì
| Tập tục | Nên | Lưu ý |
|---|---|---|
| Nằm than, hơ than | Bỏ | Nguy cơ ngộ độc khí CO, bỏng; thay bằng giữ ấm phòng an toàn |
| Xông hơi toàn thân | Có thể giữ | Ngắn, nhiệt vừa phải, có người bên cạnh, uống đủ nước |
| Xông vùng kín | Không nên | Dễ bỏng, viêm nhiễm khi còn sản dịch, vết khâu |
| Tắm nước lá | Có thể giữ | Lá sạch, nước ấm, tắm nhanh, không ngâm bồn |
| Kiêng tắm gội cả tháng | Bỏ | Tắm gội nhanh bằng nước ấm, lau khô ngay |
Trong những ngày đầu, nếu gia đình muốn có người hỗ trợ tắm, vệ sinh, chăm sóc mẹ đúng cách mà vẫn tôn trọng thói quen của ông bà, mẹ có thể tham khảo dịch vụ chăm sóc mẹ sau sinh tại nhà. Toàn bộ lộ trình hồi phục có trong cẩm nang phục hồi sau sinh 42 ngày đầu và chuyên mục Mẹ sau sinh.
Những điều không nên làm
- Không dùng bếp than, củi hoặc bếp dầu để sưởi cho mẹ và bé trong nhà, kể cả khi mở cửa.
- Không xông hơi khi mẹ đang sốt, chóng mặt, huyết áp bất thường hoặc vừa ăn no.
- Không để mẹ xông, tắm một mình khi còn yếu.
- Không đắp lá, bôi thuốc dân gian lên vết khâu, vết mổ.
- Không ép mẹ ủ kín, mặc nhiều lớp khi trời nóng.
Kinh nghiệm từ chuyên viên Từ Tâm Care
Khi chăm sóc tại nhà, chuyên viên thường trò chuyện với ông bà trước, hỏi gia đình mong muốn điều gì từ việc xông hay tắm lá, rồi cùng tìm cách làm an toàn hơn thay vì phủ nhận ngay. Chuyên viên kiểm tra nhiệt độ nước bằng tay hoặc nhiệt kế, chuẩn bị khăn khô, đồ ấm sẵn sàng và luôn ở cạnh mẹ trong lúc tắm. Nếu nhà vẫn có bếp than trong phòng, chuyên viên giải thích nhẹ nhàng về khí CO và gợi ý cách giữ ấm khác. Mọi việc đều dừng lại nếu mẹ thấy chóng mặt, mệt hay khó thở.
Khi nào cần đi khám?
- Mẹ choáng, ngất, tim đập nhanh, khó thở trong hoặc sau khi xông, tắm.
- Da bị bỏng, phồng rộp, đặc biệt ở vùng kín hoặc gần vết mổ.
- Vết khâu, vết mổ sưng đỏ, đau tăng, chảy dịch hoặc có mùi hôi.
- Sản dịch có mùi hôi, kèm sốt từ 38°C trở lên.
- Bé có biểu hiện bỏng, nổi mẩn đỏ lan rộng, quấy khóc bất thường sau khi ở trong phòng nóng.
Gọi cấp cứu 115 ngay nếu mẹ hoặc bé lơ mơ, khó đánh thức, thở khó, nôn, co giật, hoặc nhiều người trong phòng có bếp than cùng đau đầu, chóng mặt. Đưa mọi người ra ngoài ngay; không trì hoãn việc rời phòng để mở cửa hoặc xử lý bếp, và không quay lại cho đến khi được xác nhận an toàn.
Câu hỏi thường gặp
Sau sinh có nên nằm than không?
Không nên. Bác sĩ Bệnh viện Từ Dũ cảnh báo than cháy sinh khí độc và dễ gây bỏng cho mẹ và bé. Giữ phòng ấm, kín gió nhưng thông thoáng và mặc đủ ấm là cách an toàn hơn.
Sau sinh bao lâu thì xông hơi được?
Chưa có mốc chuẩn chung. Mẹ nên chờ đến khi đứng ngồi vững, không chóng mặt; mẹ sinh mổ hoặc có vết khâu lớn nên hỏi bác sĩ trước. Khi xông, giữ thời gian ngắn và có người bên cạnh.
Xông hơi có giúp ra hết sản dịch hay giảm cân không?
Hiện chưa có bằng chứng cho điều này. Sản dịch ra theo quá trình co hồi tử cung; mồ hôi mất khi xông chỉ là nước, uống vào sẽ bù lại.
Tắm nước lá sau sinh có an toàn không?
Có thể an toàn nếu lá sạch, nước ấm vừa, tắm nhanh bằng cách dội hoặc dưới vòi sen và lau khô ngay. Không ngâm mình trong chậu khi còn sản dịch, ngừng dùng nếu da kích ứng.
Tài liệu tham khảo
Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ. Khi có dấu hiệu bất thường, hãy liên hệ cơ sở y tế gần nhất. Xem chính sách biên tập của Từ Tâm Care.
Cần người hỗ trợ tại Buôn Ma Thuột? Từ Tâm Care phục vụ tận nhà trên toàn tỉnh Đắk Lắk, gồm cả vùng Phú Yên cũ. Gọi/Zalo 0877 664 427 hoặc để lại thông tin để được tư vấn miễn phí.
