Vàng da sinh lý ở trẻ sơ sinh rất thường gặp, thường rõ nhất vào khoảng ngày thứ 3 và hết dần sau khoảng 2 tuần. Tuy vậy, chỉ bác sĩ mới phân biệt được vàng da sinh lý hay bệnh lý qua thăm khám và đo bilirubin. Vàng da trong 24 giờ đầu, vàng lan nhanh hoặc bé bú kém cần đi khám ngay.
Thấy da con ửng vàng, nhiều bố mẹ vừa lo vừa được khuyên đủ cách. Bài viết giúp mẹ hiểu vì sao bé bị vàng da, cách quan sát tại nhà, những dấu hiệu không được chờ đợi, và vì sao tắm nắng không phải là cách điều trị vàng da an toàn.
Vàng da sinh lý ở trẻ sơ sinh là gì?
Vàng da xảy ra khi bilirubin, một sắc tố màu vàng sinh ra từ quá trình phân huỷ hồng cầu, tích tụ trong máu. Khi còn trong bụng mẹ, gan của mẹ xử lý bilirubin giúp bé. Sau sinh, gan của bé cần thời gian để đảm nhận việc này, nên nhiều bé bị vàng da trong những ngày đầu.
Theo NHS (Anh), vàng da thường rõ nhất vào khoảng ngày thứ 3 và thường hết sau khoảng 2 tuần. Phần lớn trẻ hồi phục mà không cần điều trị. Đây là kiểu vàng da thường được gọi là “sinh lý”.
Phân biệt vàng da sinh lý và vàng da bệnh lý
Bảng dưới đây chỉ giúp bố mẹ nhận biết khi nào cần đi khám sớm. Việc kết luận vàng da sinh lý hay bệnh lý phải do bác sĩ thực hiện, thường kèm đo bilirubin qua da hoặc xét nghiệm máu.
| Đặc điểm | Thường gặp ở vàng da sinh lý | Gợi ý cần đi khám ngay |
|---|---|---|
| Thời điểm xuất hiện | Sau 24 giờ tuổi, rõ nhất khoảng ngày 3 | Xuất hiện trong 24 giờ đầu sau sinh |
| Mức độ lan | Chủ yếu ở mặt, ngực, nhạt dần | Vàng lan xuống bụng, tay chân, lòng bàn tay, bàn chân |
| Thời gian | Hết dần sau khoảng 2 tuần | Không giảm, ngày càng đậm, hoặc kéo dài quá 2 tuần |
| Bú và ngủ | Bú tốt, thức dậy bình thường | Bú kém, li bì, khó đánh thức |
| Nước tiểu, phân | Nước tiểu trong hoặc vàng nhạt, phân vàng | Nước tiểu vàng sẫm hoặc nâu, phân nhạt màu trắng bạc |
Một số bé có nguy cơ cao hơn, ví dụ bé sinh non, bé có anh chị từng phải chiếu đèn khi sơ sinh, bé có nhóm máu khác mẹ, bé có bướu huyết thanh hoặc vết bầm khi sinh, bé bú chưa tốt. Với những bé này, bố mẹ càng nên tái khám đúng hẹn.
Cách theo dõi vàng da sinh lý ở trẻ sơ sinh tại nhà
- Quan sát dưới ánh sáng tự nhiên trong nhà, gần cửa sổ, không dưới đèn vàng. Ấn nhẹ một ngón tay lên trán hoặc mũi bé rồi thả ra; nếu vùng da vừa ấn có màu vàng, bé có thể đang vàng da.
- Nhìn lòng trắng mắt, lợi và vòm miệng, nhất là với bé da sẫm màu, vì vàng da khó thấy hơn trên da sẫm.
- Theo dõi vùng lan: vàng da thường bắt đầu ở mặt rồi lan xuống ngực, bụng, tay, chân. Vàng càng lan xuống thấp càng cần đi khám sớm.
- Cho bé bú đủ: bú khoảng 8–12 lần mỗi ngày giúp bé thải bilirubin qua phân và nước tiểu. Nếu bé ngủ nhiều, mẹ đánh thức bé dậy bú. Xem thêm trẻ sơ sinh bú bao nhiêu là đủ.
- Đếm tã ướt và tã bẩn mỗi ngày, để ý màu nước tiểu và màu phân.
- Đi tái khám đúng hẹn. Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) khuyến nghị trẻ xuất viện trước 48 giờ tuổi nên được nhân viên y tế khám lại trong vòng 2 ngày.
Nếu cần điều trị, bác sĩ thường cho bé chiếu đèn (liệu pháp ánh sáng) tại bệnh viện. Theo NHS, phần lớn trẻ cần chiếu đèn khoảng 48 giờ. Mọi quyết định điều trị đều theo chỉ định của bác sĩ.
Tắm nắng cho bé có giúp hết vàng da không?
Tắm nắng cho bé là kinh nghiệm được nhiều gia đình truyền lại, xuất phát từ mong muốn giúp con nhanh khoẻ. Tuy nhiên, AAP và CDC (Mỹ) đều nêu rõ: ánh nắng mặt trời không phải là cách điều trị vàng da an toàn. Lượng ánh sáng có ích không kiểm soát được, trong khi bé có nguy cơ bị lạnh, mất nước hoặc bỏng nắng.
Điều nguy hiểm hơn là việc “tắm nắng rồi chờ” có thể khiến gia đình chậm đưa bé đi khám. Ánh sáng tự nhiên chỉ nên dùng để quan sát màu da, không dùng để điều trị. Bé vàng da cần được đánh giá bởi nhân viên y tế.
Những điều không nên làm
- Không tự theo dõi ở nhà mà bỏ qua lịch tái khám, kể cả khi bé trông vẫn khoẻ.
- Không dùng tắm nắng thay cho việc đi khám và chiếu đèn khi bác sĩ chỉ định.
- Không cho bé uống nước lọc, nước đường hay các loại nước lá để “giải vàng da”.
- Không tự ý dùng thuốc, thảo dược cho bé hoặc cho mẹ đang cho bú với mục đích chữa vàng da.
- Không giảm số cữ bú vì nghĩ sữa mẹ gây vàng da; mọi điều chỉnh về bú cần hỏi ý kiến bác sĩ.
Kinh nghiệm từ chuyên viên Từ Tâm Care
Khi chăm sóc tại nhà, chuyên viên thường quan sát màu da bé mỗi ngày dưới ánh sáng tự nhiên gần cửa sổ và ghi lại vùng vàng da lan tới đâu. Chuyên viên cũng theo dõi số cữ bú, số tã ướt, màu phân và nhắc gia đình lịch tái khám sau xuất viện. Khi bé có dấu hiệu vàng da, chuyên viên khuyên gia đình đưa bé đi khám để bác sĩ đo bilirubin, thay vì chờ xem có tự hết hay không. Chuyên viên không thay thế bác sĩ trong việc đánh giá vàng da.
Khi nào cần đi khám?
Đưa bé đến cơ sở y tế ngay, không chờ theo dõi thêm nếu có một trong các dấu hiệu:
- Vàng da xuất hiện khi bé chưa đủ 24 giờ tuổi.
- Vàng da đậm dần, lan xuống bụng, tay chân, hoặc vàng ở lòng bàn tay, lòng bàn chân.
- Vàng da không giảm hoặc kéo dài quá 2 tuần.
- Bé bú kém, ngủ li bì, khó đánh thức, hoặc quấy khóc nhiều bất thường.
- Nước tiểu vàng sẫm hoặc nâu; phân nhạt màu, trắng bạc như phấn (giữ lại tã để cho bác sĩ xem).
- Ít tã ướt hơn bình thường.
Gọi cấp cứu 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất ngay nếu vàng da xuất hiện trong 24 giờ đầu, hoặc bé vàng da kèm: bỏ bú, li bì khó đánh thức, khóc thét the thé không dỗ được, người cong ưỡn ra sau, người mềm nhũn hoặc co cứng, co giật, sốt từ 38°C trở lên hoặc thân nhiệt từ 36°C trở xuống, khó thở.
Theo CDC, bilirubin tăng quá cao mà không được điều trị kịp thời có thể gây tổn thương não (vàng da nhân), nhưng biến chứng này phòng ngừa được nếu bé được phát hiện và điều trị sớm. Đó là lý do đi khám sớm luôn là lựa chọn an toàn. Xem thêm các dấu hiệu nguy hiểm ở trẻ sơ sinh.
Câu hỏi thường gặp
Vàng da sinh lý bao lâu thì hết?
Theo NHS, vàng da ở trẻ sơ sinh thường hết sau khoảng 2 tuần. Nếu vàng da kéo dài hơn, không giảm hoặc đậm dần, bố mẹ nên đưa bé đi khám để bác sĩ tìm nguyên nhân.
Có nên tắm nắng cho bé để giảm vàng da?
Không nên dùng tắm nắng như biện pháp điều trị. AAP và CDC cho biết ánh nắng không phải cách điều trị vàng da an toàn. Bé vàng da cần được bác sĩ đánh giá, và nếu cần, chiếu đèn tại bệnh viện.
Bé bú mẹ có làm vàng da nặng hơn không?
Cho bé bú đủ cữ, khoảng 8–12 lần mỗi ngày, giúp bé thải bilirubin tốt hơn. Mẹ không nên tự ý ngừng hay giảm bú; mọi thay đổi về cách cho bú cần theo hướng dẫn của bác sĩ.
Làm sao biết vàng da của con là sinh lý?
Bố mẹ không thể tự kết luận chỉ bằng mắt. Bác sĩ sẽ khám, đo bilirubin qua da hoặc xét nghiệm máu và đối chiếu với tuổi của bé (tính theo giờ) để quyết định có cần điều trị hay không.
Vàng da là một trong những nội dung chính của cẩm nang chăm sóc trẻ sơ sinh tháng đầu. Bố mẹ tham khảo thêm chuyên mục Trẻ sơ sinh và dịch vụ chăm sóc bé sơ sinh tại nhà nếu cần người theo dõi bé trong những tuần đầu.
Tài liệu tham khảo
Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ. Khi có dấu hiệu bất thường, hãy liên hệ cơ sở y tế gần nhất. Xem chính sách biên tập của Từ Tâm Care.
Cần người hỗ trợ tại Buôn Ma Thuột? Gọi/Zalo 0877 664 427 hoặc để lại thông tin để được tư vấn miễn phí.
Đọc thêm trong cùng chủ đề
Dịch vụ tắm bé tại nhà: một buổi tắm bé của Từ Tâm Care diễn ra thế nào?
Những lưu ý khi tắm cho trẻ sơ sinh: giải đáp mọi thắc mắc của bố mẹ (giờ tắm, nhiệt độ nước, số lần, khi nào không nên tắm)
Nên tắm cho bé lúc mấy giờ, tắm bao lâu? Gợi ý cho trẻ sơ sinh
Nhiệt độ nước tắm cho bé sơ sinh bao nhiêu là an toàn?